Dual-use: kluczowe aspekty prawne i transakcyjne

Sektor dual-use przyciąga coraz większy kapitał dzięki dynamicznemu rozwojowi AI, cyberbezpieczeństwa i technologii kosmicznych. Inwestorzy muszą jednak uwzględniać specyficzne wymogi prawne i bezpieczeństwa.

Obecna sytuacja geopolityczna oraz zmiany dokonujące się w wymiarze strategicznym powodują, iż globalne inwestycje w sektor obronny oraz sektor technologii dual-use osiągają rekordowe poziomy. Perspektywa makroekonomiczna oraz geopolityczna wskazuje, iż trend ten będzie utrzymywał się także w 2027 roku. Polska jako jeden z europejskich liderów m.in. w obszarze obronności, ma szansę stać się również centrum innowacyjnych rozwiązań z obszaru dual-use.

Jakie obszary obejmują projekty dual-use?

Projekty dual-use obejmują bardzo szeroki zakres przedsięwzięć o charakterze komercyjnym. Zaliczają się do nich m.in.: sektor/technologie kosmiczne (space technologies), infrastruktura kosmiczna/orbitalna (orbital infrastructure), cyberbezpieczeństwo, technologie kwantowe oraz infrastruktura telekomunikacyjna (w tym technologie szyfrowania, bezpiecznego przesyłania danych, bezpiecznej komunikacji), Data Centers, AI, obszar robotyki, projekty dotyczące infrastruktury transportowej (m.in. lotniska i porty) oraz infrastruktury energetycznej (m.in. systemy przesyłowe). W każdym z ww. sektorów, poszczególne projekty, technologie czy infrastruktura mogą być wykorzystywane zarówno do celów cywilnych jak i wojskowych. W przypadku projektów infrastrukturalnych, mają one najczęściej charakter średnio- lub wielkoskalowy. Projekty dual-use to naturalny kierunek inwestycyjny zarówno dla podmiotów działających w charakterze funduszy private equity, jak i venture capital, a także dla inwestorów branżowych czy też dla podmiotów typu Family Office.

Produkty dual–use – wybrane kwestie prawne

Podstawowymi aktami prawnymi regulującymi obrót produktami dual-use są:

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821 („Rozporządzenie”) wraz z rozporządzeniem delegowanym z 14 września 2026 r. aktualizującym Załącznik nr 1 do ww. Rozporządzenia (wejście w życie rozporządzenia delegowanego planowane jest na listopad 2026 r.) – ustanawiające unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania;
• ustawa z 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranicą towarami, technologiami i usługami o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa, a także dla utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.

Zgodnie z treścią ww. Rozporządzenia „produkty podwójnego zastosowania” oznaczają produkty, włącznie z oprogramowaniem i technologią, które mogą być stosowane zarówno w celach cywilnych, jak i wojskowych. Obejmują one również produkty, które mogą być wykorzystane do projektowania, rozwijania, produkcji lub stosowania broni jądrowej, chemicznej lub biologicznej bądź środków jej przenoszenia. Do kategorii tej zaliczają się również wszystkie produkty, które mogą być użyte zarówno w zastosowaniach niewybuchowych, jak i w jakikolwiek sposób do wspomagania wytwarzania broni jądrowej lub innych urządzeń do wybuchu jądrowego.

Wywóz określonych produktów dual-use (głównie wskazanych w Załączniku I do ww. Rozporządzenia) poza obszar celny UE wymaga uzyskania odpowiedniego zezwolenia. Natomiast transfer produktów dual-use pomiędzy krajami UE co do zasady odbywa się bez zezwoleń, z wyjątkiem najbardziej zaawansowanych technologii wymienionych w Załączniku IV do ww. Rozporządzenia (np. produkty technologii „stealth”, zaawansowana kryptografia czy technologie nuklearne).

Klauzula „Catch-all”

Podkreślenia wymaga, że przepisy regulujące obrót produktami dual-use wskazują, że nawet jeśli dany produkt nie znajduje się na oficjalnej liście produktów dual-use, eksporter ma obowiązek prawny zgłoszenia transakcji, jeżeli posiada wiedzę (lub został poinformowany przez organy państwowe), że dane produkty mogą być przeznaczone do stosowania do celów związanych z rozwojem, wytwarzaniem, obsługą, eksploatacją, konserwacją, przechowywaniem, wykrywaniem, identyfikacją lub rozprzestrzenianiem broni chemicznej, biologicznej lub jądrowej, lub do końcowego zastosowania wojskowego w krajach objętych embargiem na broń, lub też niezgodnie z przeznaczeniem cywilnym.

Internal Compliance Program (ICP)

Przedsiębiorstwa i instytucje zaangażowane w projekty dual-use winny wdrożyć tzw. ICP (Internal Compliance Program), tj. „wewnętrzny system kontroli” w rozumieniu Rozporządzenia. Nie jest on obowiązkowy w przypadku każdego rodzaju obrotu, niemniej stanowi standard należytej staranności (due diligence) wykazywanej przed organami kontrolnymi. Obejmuje on skuteczne, odpowiednie i proporcjonalne strategie i procedury przyjmowane przez eksporterów w celu Rozporządzenia oraz spełnienia warunków zezwoleń wdrażanych na mocy Rozporządzenia, w tym między innymi środki należytej staranności oceniające ryzyko związane z wywozem produktów z przeznaczeniem dla użytkowników końcowych i do zastosowań końcowych (np. procedury weryfikacji kontrahentów, analizę końcowego przeznaczenia produktu oraz archiwizację dokumentacji).

Sektor R&D

Aspekty prawne dual-use odnoszą się także do sektora R&D. Zgodnie z Zaleceniem Komisji (UE) 2021/1700, instytuty badawcze i uczelnie winny monitorować, czy realizowane przez nie projekty naukowe (szczególnie w obszarach AI, biotechnologii, cyberbezpieczeństwa i nowych materiałów) nie podlegają przepisom o kontroli eksportu technologii podwójnego zastosowania. Zalecenie wskazuje placówkom badawczym, jak ważne jest wdrażanie procedur ostrożnościowych (ICP), które pomagają wykrywać ryzyka związane z niekontrolowanym przekazywaniem wrażliwej wiedzy, technologii lub wyników badań poza Unię Europejską.

Zmiana charakteru transakcji – scale deals vs scope deals

Ostatnie lata (w szczególności rok 2026) były okresem zmiany charakteru transakcji oraz podejścia inwestorów, którzy w coraz większym stopniu koncentrowali się na transakcjach typu scope deals (transakcje kompetencyjne). Rozwój obszaru deep tech, defence tech, AI oraz sektora kosmicznego powoduje, że inwestorzy poszukują unikalnych kompetencji oraz zaawansowanych technologii o charakterze przełomowym (breakthrough technologies).

Transakcje konsolidacyjne (scale deals) są oczywiście nadal obecne na rynku, jednak część inwestorów z obszaru PE/VC oraz podmiotów typu Family Office z coraz większą uwagą podchodzi do transakcji typu scope deals.

Zmiany charakteru transakcji M&A w tym obszarze wiążą się z częściową zmianą paradygmatu budowania wartości. Klasyczne transakcje M&A koncentrowały się na transakcjach typu scale deals (transakcje konsolidacyjne), których głównym celem było zwiększenie skali działalności, obniżenie kosztów stałych, osiągnięcie efektów synergii, itp. Klasycznym przykładem tego podejścia jest strategia buy and build, tj. tworzenie platformy do budowania biznesu w postaci kolejnych spółek wycenianych pojedynczo znacznie poniżej wartości, jaką zyskują one po wejściu w strukturę (prawną lub ekonomiczną) podmiotu dominującego – następuje tu wykorzystanie mechanizmu arbitrażu na wzroście wartości po nabyciu. Kolejnym klasycznym modelem budowania wartości jest strategia połączenia dwóch spółek o podobnych rozmiarach, ale o istotnych synergiach i komplementarnym zakresie usług lub produktów. Oznacza to możliwość konkurowania z inwestorami branżowymi lub strategicznymi z uwagi na skalę i osiągnięte synergie – co ma oczywisty wpływ na wzrost wartości połączonego biznesu.

Zmiana perspektywy wycen

Zmiany w obszarze deep tech, AI, defence tech i sektora kosmicznego powodują, że spółki działające w tych branżach coraz częściej są wyceniane nie na podstawie bieżących wyników, lecz z uwzględnieniem ich hipotetycznej przyszłej wartości końcowej (terminal value). Ujęcie to powoduje, że inwestorzy kupują w istocie przyszły wzrost, zarówno w ujęciu przychodowym, jak i technologicznym, oraz idący za tym przyszły (potencjalny) wzrost wycen. Oznacza to, że transakcje scope deals (transakcje kompetencyjne) poprzez wyżej opisany mechanizm wzrostu wycen, pozwalają w wielu przypadkach na osiągniecie większych zwrotów z inwestycji niż w przypadku analogicznej inwestycji kapitałowej typu scale deal. W ramach transakcji scope deal nabywane są bowiem nowe unikalne kompetencje oraz możliwości szybkiego rozwoju i ekspansji (budujące szybką przewagę konkurencyjną) – transakcje te pozwalają na dokonanie inwestycji w projekty kreujące technologie o znaczeniu przełomowym, umożliwiające budowanie wartości w bardzo krótkim czasie. Dominujące na rynku stało się podejście „quality over quantity” – co oznacza istotne przekierowanie uwagi inwestorów na zaawansowane technologicznie podmioty (targety) posiadające sprawdzone (walidowane) produkty dual-use.

Źródła finansowania

Źródłem finansowania projektów dual-use, w szczególności z sektorów nowoczesnych technologii, w tym technologii kosmicznych, robotyki, AI, technologii kwantowych czy cyberbezpieczeństwa, mogą być, poza funduszami PE / VC, także akceleratory inwestycyjne oraz programy, jak np. NATO DIANA, NATO Innovation Fund czy PFR Deep Tech. Innymi potencjalnymi źródłami finansowania mogą być także środki pozyskane w ramach Funduszy Europejskich dla Nowoczesnej Gospodarki (FENG) czy Funduszu Bezpieczeństwa i Obronności (FBiO). Warto wskazać, że podmiotem realizującym komponent kapitałowy w ramach FBiO jest spółka Chrobry S.A. (zawiązana przez Bank Gospodarstwa Krajowego), której celem są m.in. inwestycje w technologie dual-use.

Sektor dual-use – konieczność zapewnienia stabilnych źródeł energii

Rozwój technologii i narzędzi AI, centrów danych oraz innych projektów infrastrukturalnych z obszaru dual-use wymaga zapewnienia znaczących wolumenów energii. Inwestycje w transformację energetyczną oraz w nowe, stabilne źródła energii winny stać się kluczowym czynnikiem wzrostu z perspektywy projektów dual-use. W tym kontekście za istotne elementy stabilizujące oraz zapewniające bezpieczeństwo energetyczne należy uznać:

• projekty dotyczące energetyki jądrowej (technologia SMR oraz projekty wielkoskalowe),
• budowę transatlantyckiej architektury bezpieczeństwa energetycznego i udział w niej sektora prywatnego,
• wielkoskalowe magazyny energii (m.in. jako element stabilizacji sieci),
• cyberbezpieczeństwo, w tym zdolność do budowania odporności systemów energetycznych na zagrożenia cyfrowe i akty dywersji.

Technologie dual-use a specyficzny charakter badania due diligence

Technologie przełomowe oraz projekty dual-use charakteryzują się wysokim stopniem złożoności. Wymagają one zaangażowania wyspecjalizowanego zespołu rozumiejącego, iż podwójne zastosowanie (dual-use) jest pierwotną cechą projektu, a nie jego potencjalną (poboczną) możliwością.Kluczowym parametrem transakcyjnym staje się szybkość (moment) wejścia kapitałowego oraz wybór odpowiednich partnerów współfinansujących, tak aby zapewnić projektowi odpowiednią skalę. 

Specyfika transakcji obejmujących projekty typu dual-use oraz technologie przełomowe istotnie wpływa również na charakter oraz zakres czynności doradców (w tym prawnych), w szczególności na zakres i kształt dokumentacji transakcyjnej oraz na zakres badania due diligence, które winno uwzględniać m.in. kwestie regulacyjne, aspekty IP/IT, korporacyjne, a także kwestie dotyczące bezpieczeństwa oraz obrotu produktami podwójnego zastosowania.

Podsumowanie

Projekty dotyczące technologii dual-use, w tym odnoszące się do projektów AI, technologii kosmicznych, kryptografii czy projektów infrastrukturalnych, są obecnie bardzo atrakcyjnym obszarem inwestycji dla podmiotów sektora prywatnego. Wymagają jednak bardzo szczegółowej wiedzy z obszaru regulacyjnego, bezpieczeństwa, IT, technologii, budownictwa czy energetyki (w zależności od charakteru i zakresu projektu). Wymagają one również ciągłego monitorowania zmian prawnych oraz wdrożenia odpowiednich procedur compliance. W tym kontekście, w przypadku implementacji scenariusza inwestycyjnego, warto rozważyć bardzo dokładną analizę projektu już na bardzo wczesnym etapie inwestycji, w celu minimalizacji ryzyk prawnych, reputacyjnych oraz technologicznych.

Artykuł został opublikowany na ramach dziennika Rzeczpospolita.