Opłata szkoleniowa czy ukryta kara umowna?

Umowa podwykonawcza na roboty budowlane przewidywała następujący mechanizm: w razie wykrycia naruszenia zasad BHP przez pracownika, podwykonawcy nie groziła zwyczajowa kara umowna, tylko obowiązek skierowania pracownika-naruszyciela na obowiązkowe, płatne szkolenie BHP organizowane przez wykonawcę. Koszt szkolenia ponosił podwykonawca. Tematem były akurat te zagadnienia BHP, które naruszono, a cena szkolenia odpowiadała typowej karze umownej za danego rodzaju naruszenie.

Granica między kreatywnym rozwiązaniem a obejściem przepisów bywa niejednoznaczna.

Jeśli szkolenie jest realnie przeprowadzone – ma miejsce, program, prowadzącego i uczestnika – to sama zbieżność jego tematyki i ceny z typową karą umowną niczego jeszcze nie przesądza. Strony mogą swobodnie ustalać wynagrodzenie za rzeczywiście świadczoną usługę, a naruszenie danej normy może świadczyć o rzeczywistej potrzebie edukacji.
Jeśli natomiast szkolenie istnieje tylko na papierze – nikt go faktycznie nie prowadzi i nikt w nim nie uczestniczy – to nazwa „opłata szkoleniowa” nie ma znaczenia. Liczy się to, co naprawdę się wydarzyło: pod pozorem szkolenia kryje się kara umowna (art. 83 KC).

Skutek? Fikcyjne „szkolenie” przestaje istnieć dla prawa, a w jego miejsce wraca kara umowna – którą trzeba już ocenić tak, jak każdą inną karę w umowie podwykonawczej. Między innymi pod kątem tego, czy nie jest surowsza niż analogiczna kara przewidziana w umowie z zamawiającym (art. 463 PZP).

Jest w tym też pułapka podatkowa. Kara umowna nie podlega VAT, ale usługa szkoleniowa – już tak. Wykonawca powinien więc wystawić podwykonawcy fakturę i rozliczyć podatek, czego przy zwykłej karze umownej by nie zrobił.

Tego typu klauzule będą się pojawiać coraz częściej. Rynek szuka sposobów na uniknięcie ograniczeń z art. 463 PZP, a zmiana nazwy to najprostsza droga. Zanim ktoś wprowadzi do umowy taki mechanizm, warto jednak zapytać wprost: czy za tą konstrukcją stoi realne świadczenie, czy tylko chęć obejścia przepisów o karach umownych.